***
Nhiều người Thiên Chúa Giáo cho rằng đạo đức của con người được tạo dựng bởi Thiên Chúa. Tôi nghĩ khác.
Tôi nghĩ có những giá trị chung mà bất cứ một người “tử tế” nào cũng đều có thể thấy biết và cảm nhận được (mặc dù chính họ có thực hành những điều nầy hay không). Những giá trị nầy thí dụ như lòng từ bi, sự chân thật, sự công bằng, tình thương, hòa bình, tự do, v.v. Con người chúng ta từ đó xây dựng thêm chung quanh những giá trị cơ bản trên nhiều giá trị phụ khác, cũng như những quy củ và luật lệ để phổ biến và bảo đảm các giá trị nầy được áp dụng càng nhiều càng tốt lên chính chúng ta. Nhiều quy củ và luật lệ trên trở thành những tiêu chuẩn mà chúng ta gọi là “sự đạo đức”. Đây chỉ là một cách thể hiện của phản xạ tự nhiên trong con người để bảo đảm nòi giống họ có cơ hội được trường tồn bền vững.
Nói cách khác, tôi tin rằng những giá trị chung như là lòng từ bi, tính chân thật, sự công bằng, tình thương, hòa bình, tự do, v.v. đã được tạo dựng bởi chính con người chúng ta từ một nhu cầu chung: nhu cầu sống còn.
Hàng triệu năm về trước, người tiền sử sống chung với nhau trong từng nhóm nhỏ. Con người thời ấy từ từ thấy rõ ràng rằng có những hành vi có lợi cho sự sống còn cho từng cá nhân cũng như cho toàn cả nhóm. Các nhóm người mà thành viên thực hành và phổ biến rộng rãi các hành vi như giúp đỡ, bảo bọc, săn sóc, chia sẻ lẫn nhau thường có cơ hội chống đỡ được các thiên tai, thú dữ, tai nạn, kẻ thù, v.v. hơn các nhóm không có các hành vi nầy. Khi các nhóm nhỏ phát triển lên thành bộ lạc, làng xóm, thành phố, v.v. các hành vi nầy càng được công nhận và yêu chuộng hơn. Chúng được hệ thống hóa và phổ biến trong xã hội như những “tiêu chuẩn xã hội tốt”, và từ đó trở thành các “tiêu chuẩn đạo đức”.
Vì những giá trị nầy được tạo dựng bởi sự thỏa thuận chung của xã hội, các xã hội hay nền văn hóa khác nhau có thể có các giá trị khác nhau. Và khi sự thỏa thuận chung của một nền văn hóa thay đổi, những giá trị của nền văn hóa nầy cũng bị ảnh hưởng theo.
Tuy nhiên, những giá trị “nồng cốt” như lòng từ bi, sự chân thật, sự công bằng, tình thương, hòa bình, tự do, v.v. kể trên không thay đổi lắm. Chúng ta có thể nói rằng những giá trị nầy vượt qua được thử thách của thời gian. Đó là tại vì chúng luôn luôn cần thiết và có giá trị (nghĩa là luôn luôn hữu ích) trong mọi xã hội dù là sơ khai hay phát triển, dù trong thời tiền sử hay hiện tại. Đó là tại sao các giá trị nầy được xem là “chung”.
Chúng ta cũng có thể thấy nhiều dạng và mức độ của các giá trị chung nầy ở các động vật có đời sống xã hội, nhất là các loại “tiến hóa cao”, như loài vượn khỉ, chó hoang, voi, cá heo, v.v.
Chúng ta cần nhớ rằng những tiêu chuẩn đạo đức của chúng ta có thể chỉ có giá trị trong phạm trù của chúng ta mà thôi. Những nền văn hóa khác, kể cả của chúng ta, trong những thời điểm hay hoàn cảnh khác có thể có những cái nhìn khác về các tiêu chuẩn nầy.
Có vô số các giá trị “đạo đức” đã đến và đã ra đi. Thí dụ cách đây không lâu, dùng vũ lực quân sự để bắt buộc dân tộc khác phải theo đạo của mình là một điều được chấp nhận và đạo đức (và những ai không chịu theo đạo sẽ được coi là không đáng sống). May mắn thay, ngày nay cách truyền đạo nầy đã được biến đổi thành những phương cách nhẹ nhàng hơn nhiều chỉ vì tư tưởng chung của quần chúng không còn chấp nhận những đường lối đẫm máu nầy trong quá khứ. Thí dụ cách đây không lâu, đàn bà được xem là có đạo đức phải ở nhà sinh con và lo việc gia đình chớ không đi ra ngoài xã hội để sinh hoạt và làm việc chung đụng với đàn ông. Ngay cả ở Anh Quốc trong khoảng 60 năm về trước, một người đàn bà ngồi uống một mình ở các tiệm rượu công cộng vẫn bị coi rằng thiếu đạo đức. Ngày nay những cách nhìn nầy đã hoàn toàn khác đi vì có những sự thay đổi lớn trong lối sống nói chung, trong sự phát triển giáo dục, kinh tế, chính trị, quan điểm đạo đức, v.v.
Ngay cả các giá trị “chung” kể trên cũng không thể áp dụng tuyệt đối trong mọi hoàn cảnh. Thí dụ trong thời Đức Quốc Xã chiếm đóng Âu Châu, nhiều người đã phải nói dối với cảnh sát đặc vụ của Hitler để cứu mạng những người Do Thái đang trốn trong nhà họ. Trong những trường hợp nầy không thể áp dụng tiêu chuẩn đạo đức “phải thành thật” được. Thí dụ một kẻ sát nhân tái phạm nhiều lần cần phải bị giam cầm suốt đời vì sự tự do của họ không thể nào bằng sự an toàn của mọi người khác.
Có thể là khi nói đến vấn đề đạo đức thì có lẽ là không có gì hoàn toàn tuyệt đối. (Dĩ nhiên điều đó cũng áp dụng luôn cho câu nói vừa rồi).
***
